İnsanı diğer canlılardan ayıran en belirgin husus herhalde merak unsurudur. Çocuğun her gördüğünü sorması gibi, idrak sahibinin de meşguliyet alanı onu kuşatan fenomenlerdir. İnsan belki de hiçbir zaman çözemeyeceğinin farkında olduğu soruyu kendine sorar: Ben kimim? Nereden geliyor, nereye gidiyorum? Yaşadığım evren nedir? Bu akıl almaz kombinezon nasıl ortaya çıktı?..

Elde ettiğimizi kaybetmeye mahkum olduğumuzu bildiğimiz halde, bu karanlık dünyada neden mutluluğu arıyoruz? Fani olan bir şeyle mutlu olunamayacağını bilen, bunun ebedi ve ezeli özlü, yani ilahi kaynaklı olduğunu idrak eder. Mutluluk ilahi kaynaklı ise neden gözümüz başka yerde?.. Bu ve benzeri sorulara cevap bulduğumuz zaman huzura kavuşacağımıza inanırız. Bunun için de bütün bu soruların cevabının insan şahsiyetinde gizli bulunduğuna kani olduğumuzdan onu analiz etmek baş meselemiz haline gelir.

İnsanın biyolojik yapısını anlamakta tıp ilmine, ruh yapısının giriftliğini çözmek için psikoloji bilgisine, vicdanını ve telakkilerini değerlendirmekte ahlakçının iç müşahedesine, ilahiyatçının görüş açısına, sanatçının sezgisine ihtiyaç var. İnsan üzerindeki bu çok cepheli araştırmayı mahiyeti ve işleniş tarzına bakarak ilim ve sanat başlıkları altında topluyoruz. Gözlem ve değerlendirmeye dayanan ilim, insanın biyolojisini, ahlakını, metafizik dünyasını araştırarak bilgilerimizi eleştirir ve derinleştirir. Sanat, duyu verilerine dayanır, estetiği de bünyesinde taşıdığı için din ve ahlakı da ilimle paylaşır.

Sanat, insanın tabiatı, hayatın gerçeğidir. İnsanı yönlendiren, hayatı yoğuran duygular olduğuna göre, rahatça sanatın ruhi bir özellik taşıdığını söyleyebiliriz. Duygu, tavır ve davranışların kaynağı vicdandır; vicdanı analiz edilmeden bir kişinin romanı, hikâyesi, şiiri yazılabilir mi? Vicdanı dokuyan en önemli unsur da metafiziktir. Dolayısıyla sanatın metafizikle başladığını söyleyebiliriz.

Aslında metafiziksiz bir hayat söz konusu olamaz; insanın uzun macerası bize göstermektedir ki sadece akılcılık (rasyonalizm) onu tatmin etmemiş, kendisini aklın ötesine yükseltebilecek bir duyguya devamlı sahip olmuştur. Bu açıdan bakınca "Sanat, sanat içindir" ifadesi yanlış değilse de, en azından eksiktir. Evet, sanat gaye ve ilkelerinden koparılıp bir ideolojinin veya düşüncenin emrine sokulmamalıdır; böyle bir hususa başvurulursa, yapılan şey sanat olmaktan çıkar, propaganda amacına dönüşür. Fakat hemen belirtmek gerekir ki, sanat da tamamen amaçsız değildir; o bize hayatı tanıtırken, aynı zamanda onu derinleştiren ve yaşanmaya değer hale getiren erdemin ne olduğunu da anlatır. Hayatı soylu kılan erdemdir; ondan sıyrıldığı ölçüde hayat hayvanileşir.

Ferdi şahsiyete kavuşturan unsurların başında ahlak bulunur. Ahlaki değerler dinî kaynaktan kopunca, sadece bir alışkanlığa dönüşür. Çok geçmeden anlamsız alışkanlıklar topluma yük haline gelir; bu yükten kurtulmak isteyen toplum onu sırtından attığı ölçüde özgürlüğe kavuştuğunu zanneder. Ve sonra hayatı kuralsızlaşır. Kuralsızlığın diğer adı kargaşadır. Toplumun, sürüklendiği bu kaostan kurtulması yeni kuralların konulmasına bağlıdır. Fakat bu kuralların dinî temeli yoksa onlar da toplumda yük olarak telakki edilir. Bu da gösteriyor ki metafizik, toplumun olmazsa olmaz şartıdır. Bundan dolayı edebiyatçı toplumun geleceğinden de kendisini sorumlu hissettiği için dini canlı tutmayı görev bilmelidir; ama bu görevi ifa ederken eserini dinin propagandası haline dönüştürmemelidir; çünkü her türlü propaganda gibi, o da ürününü katleder. Ciddi, sorumluluğunun idrakinde olan bir yazar, belli bir din şuuru taşıdığı halde, onu öne çıkarmayıp varlığını eserinin tamamında sezdirir.

Ne yazık ki çoğu yazarlarımız için din ihtiyarlara ve köylülere mezarlıklarda lazımdır. Oysa hayatın eskimezliği metafizikte gizlidir; onun özü aynıdır, görüntüsü her çağa farklı yansır. Bunu idrak etmeden sanat yapmak, temmuz ayında dondurmadan Rodin'in heykelini yapmaya benzer. Emeğe yazık.